Bitkisel sinir sistemi

Nörovejatatif sinir sistemi ya da sempatik sinir sistemi de denilen bu sistem vücudun uyumlu bir iç yaşamı olmasını, bu fiziksel yaşamın kendine özgü olmasını, sağlar. Bu iç fiziksel yaşam solunum, kan dolaşımı, lenfa dolaşımı, sindirim, besinlerin özümlenmesi, dokuların beslenmesi, hormonların salgılanması gibi çeşitli organik işlevleri kapsar.

Bitkisel sinir sistemi istem gücüne bağlı olmaksızın ve çoğu zaman bilinç dışı meydana gelen ve amacı çeşitli organik işlevlerin uyumunu sağlamak, böylelikle yaşamı sürdürmek, bireyi üretmek olan tüm bitkisel yaşam eylemlerini düzenler.

Bitkisel sinir sistemine bazı bilginler otonom yani özerk sinir sistemi adını vermişlerdir. Bu adlandırma bitkisel sistemin beyne bağlı olmadığı sanıldığı zamandan kalmadır. O zamanlar hipotalamustakl nörovejetatif merkezler henüz bilinmemekteydi. Bazı bilginler de istemsiz sinir sistemi adını kullanmaktadır. Gerçekten de kalbe çarpmasını değiştirme, mideye işleyişini durdurma emrini vermek istem dışıdır; istemle bunların sağlanması olanaksızdır. Bu isteme viseral (bağırsal), veya nöroviseral (sinirsel bağırsal) sistem de denilir. Bunun nedeni sistemin bağırları (kalp, kan damarları, akciğerler, bronşlar, yutak, mide, bağırsaklar, karaciğer, dalak, böbrekler, sidik torbası, üreme organları, iç ve dış salgı bezleri) besleyerek bitkisel yaşamın çeşitli eylemlerini sağlamasıdır.

Bitkisel sinir sistemi şu bölümlerden meydana gelir:

1-Yukarı nörovejetatif merkezler; bunlar ara beynin hipotalamus kesiminde yer almış olup, getirici ve götürücü yollar aracılığıyla merkez sinir sisteminin öteki kesimleriyle ilişkidedir. Bu yollar nörovejetatif merkezleri beyin kabuğuyla, aşağı nörovejetatif merkezlerle ve hipofizle ilişkide tutar. Hi pofiz zaten hipotalamustaki yukarı nörovejetatif merkezlere çok yakındır.

2-Aşağı nörovejetatif merkezler ortabeyinde, soğancıkta, omurilikte bulunurlar. Bir yandan hipotalamustaki yukarı nörovejetatif merkezlerle, bir yandan da çevresel nörovejetatif yollarla ilişkidedirler. Hipotalamustaki merkezler bunlara düzen vererek etkiler.

3-Çevresel nörovejetatif yollar; bunların görevi aşağı nörovejetatif merkezlerle, nörovejetatif olarak beslenen çeşitli iç organlar yani bağırlar arasında bağlantı kurmaktır.

Aşağı nörovejetatif merkezler ve çevresel nörovejetatlf yollar birbirlerinden ayrı iki büyük sistem meydana getirirler. Sempatik ve parasempatik denilen bu iki büyük sistemin işlevleri birbirine karşıttır. Parasempatik sistem bir organı uyarır harekete geçirir; sempatik sistem ise tersine organın işlevlerini köstekler, tutar. Sempatik sistemin son uçlarından organlara boşalan maddeler sempatin ve adrenalindir.

Ortosempatik ve büyük sempatik adlarını da alan sempatik sistem iki yumrular zincirinden, sempatik sistemin omurilik merkezlerinden ve çevresel sempatik sinirlerden oluşur.

İki yumrular zincirine, paravertebral yumrular denilir; çünkü omurganın sağ ve sol yanında sıralanmıştır. Zincir her yumrudan, üstündeki ve altındaki yumruya bir iplikle bağlıdır. Ayrıca her yumrudan iki takım sinir ipliği çıkar; birleştirici dallar denilen bir takımı omuriliğe giderek onun içine girer; çevresel sempatik sinirler denilen ikinci takım ise o yumru hangi organı besliyorsa, o organa gider. Yumrular boyun, sırt, bel ve kalça yumruları olmak üzere dört gruptur.

Sempatik sistemin omurilik merkezleri omurilikte, ilik maddesinin orta çıkıntısı üzerinde yer almıştır. Bu merkezlerin her biri omuriliğin iki yanındaki yumruların bir çiftine birleştirici dallarla bağlanmıştır.

Çevresel sempatik sinirler çift sıralı paravertebral iki yumru zincirinden hareket eder ve besledikleri iç organa (kalp, mide, bağırsak vb.) ya da yüzeydeki herhangi bir organa (damarlar, ter bezleri, kılları dikleştiren deri kasları vb.) giderler. Üç boyun yumrusundan (yukarı, orta ve alt yumru) çıkan sinirler yutak, boğaz, kalkanbezi (tiroid), yemek borusu, akciğerler, kalp ve iris sfenkterini besler. İlk göğüs yumrularından çıkan sempatik sinirler omurgadan geçen damarlara, ana atardamara ve yemek borusuna giderler; son göğüs yumrularından çıkan sinir iplikleri birleşerek büyük splanknik ve küçük splanknik sinirleri meydana getirirler. Bunlar da vagus sinirinin iplikleriyle birlikte güneş sinir ağını (plexus coeliacus) meydana getirirler. Gövde boşluğunda bulunan bu sinir ağından gövde boşluğundaki bağırlara (yemek borusunun son bölümü, mide, ince bağırsak, karaciğer, dalak, böbrek, böbreküstü bezleri, pankreas), erkekte erbezlerine kadında yumurtalıklara pek çok küçük sinir gider. Bu yumrulardan çıkan sinir ipliklerinin meydana getirdiği sinir ağına alt mezanter sinir ağı denilir. Bunlar kalınbağırsağı ve rektumu beslerler. Kalça kesimindeki yumrulardan hipogastrik sinir ağını meydana getiren iplikler çıkar. Hipogastrik sinir ağından uzanan küçük sinirler sidik torbasına, erkekte prostat bezine ve penise, kadında dölyatağı ve dölyoluna gider.

Parasempatik sisteme, vagus sinirinin büyük kesimi bu sistemden oluştuğu için vagal sistem de denilir. Bu sistem ortabeyin merkezini, dört soğansı kaynağı ve çeşitli omurilik kalça kaynaklarını içerir.

Ortabeyin merkezine püpiller merkez adı da verilir. Bu adlandırmanın nedeni, bu kaynaktan çıkan sinir ipliklerinin iris sfenkterini beslemesidir. Bunların uyarılmasıyla gözbebeği kasılır; felce uğramasıyla gözbebeği genişler.

Dört soğansı kaynaktan biri gözyaşı bezlerini, ikisi tükürük bezlerini besler. Dördüncüsü ise çok önemli bir sinir olan ve boğaz, yutak, bronşlar, akciğerler, kalp, yemek borusu, mide ve bağırsakları besleyen vagus sinirinin kaynağıdır.

Çeşitli omurilik kalça bölümü kaynaklarından çıkan sinirler rektumu, sidik torbasını, siyeği, kadında dölyatağı, dölyolu ve klitorisi, erkekte prostat bezi, sperma keseleri ve penisin içi boşluklu dokusunu besler.

Fizyolojik bakımdan ele alındığında nörovejetatif sistemin şu eylemleri düzenlediği görülür:

1-Organik alış veriş süreçleri; dokular arasındaki tuz, karbonhidrat, yağ, protein alış verişinin anabolik aşaması parasempatik, katabolik aşaması sempatik sistem tarafından sağlanır.

2-Isı verme ve dağıtma işlemleri; vücudun iç sıcaklığını hep aynı düzeyde tutan bu sistemdir.

3-Çeşitli doku ve organların besin alması.

4-Kan ve öteki vücut sıvılarının bileşimi ve asitbaz dengelemesi.

5-Kalbin pompalama hareketi; sempatik sistem kalp atışının hızlanmasında, parasempatik sistem yavaşlamasında rol oynar.

6-Damar çeperlerinin hareketliliği; sempatik sistem damar çeperlerini sıkıştırır, parasempatik sistem gevşetir.

7-Kan basıncı (tansiyon); sempatik sistem tansiyonu yükseltmekte, damarları daraltmakta, parasempatik sistem tansiyonu alçaltmakta, damarları genişletmekte rol oynar.

8-Kılcal damarların çeperlerinin geçirgenliği.

9-Mide-bağırsak çeperlerinin geçirgenliği, parasempatik sistem bu çeperleri kasar, sempatik sistem gevşetir.

10-İç ve dış salgıbezlerinin salgılama işlemleri; gözyaşı, ter ve mide mukusu salgılamaları sempatik sisteme, tükürük, mide özsuyu ve dış pankreas salgılamaları parasempatik sisteme bağlıdır.

11-Bronşların yalız kas yapısı; parasempatik sistem bronşları kasmakta, sempatik sistem de gevşemekte rol oynar.

12-Öteki organların yalız kas yapısı; içinde dölüt bulunan dölyatağı, trigon, sidik torbası sfenk teri ve derinin tüyleri dikleştirici kaslarının kasılması sempatik sisteme bağlıdır.

13-İris sfenkteri; gözbebeğinin kasılması parasempatik, genişlemesi sempatik sistemin işlev alanına girer.

Bir organizmada sempatik sistemin etkisi, parasempatik sistemin etkisini aşabilir (vagotoni). Bir başka organda ise durum bunun tersi olabilir.

Ruhsal olaylar üzerinde de nörovejetatif bir etki vardır. Özellikle organik yaşama en yakın ruhsal eylem olan duygusal tepkiIilik nörovejetatif sistemle etkilenir. Örneğin, bir heyecan durumu kan dolaşımında, solunumda, salgılamalarda, metabolizmada birtakım değişikliklere yol açar. Öfkelenen bir insanın kılcal damarları genişler ve yüzü kızarır, solunum sıklaşır. Nörovejetatif iyilik ya da kötülük insanda neşe ya da keder yaratır. Nörovejetatif organik gereksinmeler (açlık, susama, cinsel istek, uyku vb.) duygusal alanda çeşitli biçimlerde (tasalanma, hareketlilik, sabırsızlık) kendini gösterir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>